**Ramah, pseudonyme d'Henri-François Raemaeker**
*Bouquet de fleurs*
MRBAB, inv. 12272 Le **pastel** est un médium de dessin aux possibilités infinies qui ne se révèlent pas toujours au premier abord. Une œuvre exécutée au pastel peut, à première vue, passer pour un tableau, une confusion qui témoigne de la nature riche et versatile du médium. Cette œuvre d'Henri-François Raemaeker, plus connu sous le nom de Ramah (1887-1947), en est un bon exemple. Elle montre le médium dans sa forme la plus pure : coloré, friable, appliqué en superpositions, et fragile. L'**examen rapproché** de l'œuvre nous offre un aperçu du processus de création. Aucune trace de dessin sous-jacent, que ce soit au crayon ou avec un autre matériau, n'est visible ; Ramah a donc construit sa composition directement à partir de couches de pastel de différentes couleurs. Grâce à cette superposition, il a créé de la profondeur et du volume, les couleurs contrastées se renforçant mutuellement. C'est une technique qui se situe à mi-chemin entre le dessin et la peinture, où l'artiste applique et travaille les pigments directement sur le support. Sa **texture poudreuse** reste l'un des aspects les plus fascinants du pastel. Sous grossissement, on peut voir comment des particules d'une zone de couleur se sont détachées pour se déposer à d'autres endroits. Ces « déplacements » peuvent être le résultat d'une manipulation délibérée de l'artiste, mais aussi de facteurs externes tels que chocs, frottements ou courants d'air. À d'autres endroits, on voit que le pastel a été « compacté » ou pressé sur la surface. L'artiste a pu utiliser divers outils pour cela, ou l'a peut-être simplement étalé avec ses doigts. Ces détails, ainsi que la façon unique dont les particules de pastel se déposent sur la microstructure du papier, définissent la matérialité de l'œuvre. En l'examinant sous microscope, nous pouvons observer ces caractéristiques et mieux identifier les matériaux utilisés.

*Crédits photos : © MRBAB, Bruxelles / photo : J. Geleyns - Art Photography | © Lise Vandewal - FRIABLE*

**Ramah, pseudoniem van Henri-François Raemaeker**
*Bloemenboeket*
KMSKB, inv. 12272 **Pastel** is een tekenmateriaal met eindeloze mogelijkheden, die zich niet altijd onmiddellijk prijsgeven. Een kunstwerk in pastel kan op het eerste gezicht de indruk wekken een schilderij te zijn, een misvatting die getuigt van de rijke en veelzijdige aard van het materiaal. Dit werk van Henri-François Raemaeker, beter bekend als Ramah (1887-1947), is hier een goed voorbeeld van. Het toont het medium in zijn puurste vorm: kleurrijk, poederig, gelaagd en fragiel. Wie inzoomt op het werk, kan de **ontstaansgeschiedenis** ervan bijna reconstrueren. Er zijn geen sporen van een ondertekening met potlood of ander materiaal; Ramah bouwde zijn compositie direct op uit verschillende lagen kleurpastel. Door deze gelaagdheid creëerde hij diepte en volume, waarbij de contrasterende kleuren elkaar versterken. Het is een techniek die het midden houdt tussen tekenen en schilderen, waarbij de kunstenaar de pigmenten direct op de drager aanbrengt en mengt. Een van de meest fascinerende aspecten van pastel is de **poederachtige textuur**. We zien hoe partikels van één kleurvlak zich hebben losgemaakt en op andere plekken zijn neergedaald. Deze 'verplaatsingen' kunnen het resultaat zijn van bewuste manipulatie door de kunstenaar, maar ook van externe factoren zoals schokken, wrijving of luchtverplaatsing. Op andere plaatsen zien we hoe de pastel op compacte wijze werd aangeduwd op het vlak. Hiervoor kan de kunstenaar verschillende hulpmiddelen gebruikt hebben, of kan het eenvoudigweg met zijn vingers uitgeveegd en weer samengeduwd hebben. Deze details, samen met de zichtbare hechting van het pastel in de fijne textuur van het papier, versterkt de materialiteit van het kunstwerk. Door het werk onder vergroting te bekijken, kunnen we deze kenmerken waarnemen en de gebruikte materialen beter identificeren.

*Fotocredits: © KMSKB, Brussel / foto: J. Geleyns - Art Photography | © Lise Vandewal - FRIABLE*

**Ramah, pseudonym of Henri-François Raemaeker**
*Bouquet of Flowers*
RMFAB, inv. 12272 **Pastel** is a drawing medium with endless possibilities that do not always immediately reveal themselves. A work of art in pastel can, at first glance, give the impression of being a painting, a misconception that attests to the rich and versatile nature of the medium. This work by Henri-François Raemaeker, better known as Ramah (1887-1947), is a good example of this. It shows the medium in its purest form: colourful, powdery, layered, and fragile. By **zooming in** on the work, one can almost reconstruct the history of its creation. There are no traces of an underdrawing in pencil or any other material; Ramah built his composition directly from different layers of coloured pastel. Through this layering, he created depth and volume, with the contrasting colours reinforcing one another. It is a technique that occupies a middle ground between drawing and painting, where the artist applies and blends the pigments directly on the support. One of the most fascinating aspects of pastel is its **powdery texture**. Under magnification, we can see how particles from one area of colour have detached and settled in other places. These 'displacements' can be the result of deliberate manipulation by the artist, but also of external factors such as shocks, rubbing, or airflows. In other places, we see how the pastel has been 'compacted' or pressed onto the surface. The artist may have used various tools for this, or he may have simply smudged and pressed it with his fingers. These details, together with the unique way in which pastel particles are deposited on the micro-structure of the paper, enhance the materiality of the artwork. By examining the work under magnification, we can observe these characteristics and better identify the materials used.

*Photo credits: © RMFAB, Brussels / photo: J. Geleyns - Art Photography | © Lise Vandewal - FRIABLE*